«Τους έτρωγε η πείνα, αλλά όχι ο φόβος» – Η Έξοδος του Μεσολογγίου που συγκλόνισε την Ευρώπη και έγινε σύμβολο της ελευθερίας
By Unknown J.
Η πόλη που αρνήθηκε να γονατίσει
Η νύχτα της 10ης Απριλίου 1826 (Κυριακή των Βαΐων με το τότε ημερολόγιο) έμελλε να μείνει για πάντα χαραγμένη στην ελληνική και ευρωπαϊκή ιστορία. Περίπου 7.000 ψυχές –αγωνιστές, γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι– επιχείρησαν να διασπάσουν τον ασφυκτικό κλοιό δεκάδων χιλιάδων Οθωμανών και Αιγυπτίων στρατιωτών.
Οι περισσότεροι γνώριζαν ότι δεν θα επιζούσαν.
Κι όμως, προτίμησαν να πεθάνουν με το σπαθί στο χέρι παρά να παραδοθούν.
Η Έξοδος του Μεσολογγίου δεν υπήρξε μια απελπισμένη απόπειρα διαφυγής. Ήταν μια συνειδητή επιλογή ελευθερίας απέναντι στη βεβαιότητα της σκλαβιάς.
Το Μεσολόγγι δεν ήταν μια τυχαία πόλη
Για τους Οθωμανούς, η κατάληψη του Μεσολογγίου είχε τεράστια στρατηγική σημασία.
Η πόλη έλεγχε την είσοδο προς τη Δυτική Στερεά Ελλάδα και αποτελούσε το σημαντικότερο ελληνικό προπύργιο στην περιοχή. Όσο παρέμενε ελεύθερη, οι επαναστάτες μπορούσαν να διατηρούν επαφή με τα Επτάνησα και να δέχονται πολεμοφόδια από τη θάλασσα.
Επιπλέον, μετά τις δύο αποτυχημένες πολιορκίες των προηγούμενων ετών, το Μεσολόγγι είχε αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Για τον Σουλτάνο, η κατάληψή του είχε γίνει ζήτημα γοήτρου.
Μια πολιορκία που κράτησε σχεδόν έναν χρόνο
Η τρίτη πολιορκία ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1825.
Αρχικά επικεφαλής ήταν ο Ρεσίτ Μεχμέτ Πασάς (Κιουταχής), ο οποίος πίστευε ότι η πόλη θα έπεφτε μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Έκανε λάθος.
Οι λιγοστοί υπερασπιστές απέκρουαν διαρκώς τις επιθέσεις, προκαλώντας βαριές απώλειες.
Βλέποντας ότι η αντίσταση συνεχιζόταν, η Υψηλή Πύλη κάλεσε τον πιο ικανό στρατιωτικό της εποχής.
Τον Ιμπραήμ Πασά.
Με την άφιξη των εκπαιδευμένων αιγυπτιακών στρατευμάτων, η πολιορκία έγινε ακόμη πιο ασφυκτική.
Για πρώτη φορά οι Έλληνες αντιμετώπιζαν έναν σύγχρονο στρατό ευρωπαϊκής οργάνωσης.
Το μυστικό όπλο των πολιορκημένων
Ένα από τα λιγότερο γνωστά στοιχεία της πολιορκίας είναι ότι οι Μεσολογγίτες είχαν μετατρέψει ολόκληρη την πόλη σε ένα τεράστιο αμυντικό δίκτυο.
Δεν υπήρχαν μόνο τείχη.
Υπήρχαν υπόγειες στοές.
Κρυφές αποθήκες.
Αυτοσχέδια χαρακώματα.
Οι υπερασπιστές μετακινούνταν πολλές φορές κάτω από το έδαφος για να αποφύγουν τα πυρά ή να εμφανιστούν ξαφνικά σε σημεία όπου οι Τούρκοι πίστευαν ότι δεν υπήρχε άμυνα.
Οι Οθωμανοί, από την πλευρά τους, άνοιγαν επίσης λαγούμια με στόχο να τοποθετήσουν εκρηκτικά κάτω από τα τείχη.
Ακολούθησε ένας πραγματικός υπόγειος πόλεμος, που ελάχιστοι γνωρίζουν σήμερα.
Οι δύο πλευρές πολλές φορές συναντιούνταν μέσα στις στοές και πολεμούσαν σώμα με σώμα, στο απόλυτο σκοτάδι.
Η μάχη που καθυστέρησε την πτώση
Τον Μάρτιο του 1826 σημειώθηκε η περίφημη Μάχη της Κλείσοβας.
Μόλις λίγες εκατοντάδες Έλληνες απέκρουσαν αλλεπάλληλες επιθέσεις χιλιάδων ανδρών του Ιμπραήμ.
Η μικρή νησίδα μετατράπηκε σε σφαγείο.
Οι απώλειες των επιτιθέμενων ήταν τεράστιες.
Η νίκη αυτή έδωσε στους πολιορκημένους ελάχιστες ακόμη εβδομάδες ζωής.
Για τους Ευρωπαίους παρατηρητές, η μάχη αποτέλεσε ακόμη μία απόδειξη ότι οι Έλληνες δεν είχαν σκοπό να παραδοθούν.
Όταν η πείνα έγινε χειρότερη από τις σφαίρες
Όσο περνούσαν οι μήνες, οι προμήθειες εξαφανίζονταν.
Στην αρχή έλειψε το ψωμί.
Έπειτα το κρέας.
Στη συνέχεια κάθε μορφή τροφής.
Οι κάτοικοι έσφαξαν όλα τα άλογα.
Μετά τα μουλάρια.
Έπειτα τα γαϊδούρια.
Σειρά είχαν οι σκύλοι και οι γάτες.
Αργότερα έβραζαν δέρματα ζώων.
Έτρωγαν χόρτα, φύκια και ρίζες.
Υπάρχουν μαρτυρίες ότι άλεθαν ακόμη και ξερά κόκαλα για να δημιουργήσουν κάτι που έμοιαζε με αλεύρι.
Άλλοι έβραζαν κομμάτια από δερμάτινες ζώνες και υποδήματα για να ξεγελάσουν την πείνα.
Παιδιά πέθαιναν καθημερινά από ασιτία.
Κι όμως, οι περισσότεροι αρνούνταν ακόμη και τότε να συζητήσουν την παράδοση.
Η ασθένεια που θέριζε περισσότερο από τα κανόνια
Εκτός από την πείνα, οι κάτοικοι αντιμετώπιζαν επιδημίες.
Η έλλειψη καθαρού νερού και τροφής προκάλεσε εξάντληση και ασθένειες.
Οι τραυματίες δεν είχαν φάρμακα.
Πολλοί πέθαιναν από μολύνσεις που σήμερα θα θεωρούνταν αντιμετωπίσιμες.
Οι γυναίκες είχαν μετατραπεί σε νοσοκόμες, μαγείρισσες, εργάτριες και πολλές φορές πολεμίστριες.
Δεν υπήρχε πλέον διαχωρισμός ανάμεσα σε στρατιώτες και αμάχους.
Όλοι πολεμούσαν.
Η απόφαση που κανείς δεν ήθελε να πάρει
Τον Απρίλιο του 1826 είχε γίνει πλέον ξεκάθαρο ότι το Μεσολόγγι δεν μπορούσε να κρατήσει άλλο.
Τα τρόφιμα είχαν τελειώσει ολοκληρωτικά.
Πυρομαχικά υπήρχαν ελάχιστα.
Οι άνθρωποι δεν είχαν τη δύναμη ούτε να σταθούν όρθιοι.
Τότε συγκλήθηκε το πολεμικό συμβούλιο.
Η επιλογή ήταν μία.
Ή θα παραδίδονταν…
Ή θα επιχειρούσαν την αδύνατη Έξοδο.
Κανείς δεν πίστευε πραγματικά ότι θα σωθούν όλοι.
Ο στόχος ήταν διαφορετικός.
Να μη συλληφθούν ζωντανοί.
Να πεθάνουν ελεύθεροι…
Το σχέδιο της Εξόδου – Η τελευταία ελπίδα
Το σχέδιο ήταν τόσο τολμηρό όσο και απελπισμένο.
Οι πολιορκημένοι αποφάσισαν να φύγουν όλοι μαζί μέσα στη νύχτα, εκμεταλλευόμενοι το σκοτάδι. Οι μαχητές θα σχημάτιζαν τρεις μεγάλες φάλαγγες, ενώ ανάμεσά τους θα βρίσκονταν οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι. Όσοι μπορούσαν να κρατήσουν όπλο θα πολεμούσαν. Όσοι δεν μπορούσαν, θα προσπαθούσαν απλώς να ακολουθήσουν.
Το σύνθημα ήταν απλό: απόλυτη σιωπή μέχρι να σπάσει ο κλοιός.
Οι περισσότεροι είχαν εξομολογηθεί και κοινωνήσει τις προηγούμενες ημέρες. Πολλοί αποχαιρέτησαν συγγενείς γνωρίζοντας ότι δεν θα τους ξαναδούν ποτέ. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι μητέρες έδεσαν τα μικρά παιδιά πάνω τους με υφάσματα, ώστε να μην τα χάσουν μέσα στο σκοτάδι και τον πανικό.
Η προδοσία που στοίχισε εκατοντάδες ζωές
Ένα από τα πιο δραματικά και λιγότερο γνωστά στοιχεία είναι ότι το σχέδιο της Εξόδου φαίνεται πως είχε διαρρεύσει.
Οι ιστορικοί διαφωνούν για το πώς ακριβώς συνέβη. Άλλοι μιλούν για λιποτάκτη, άλλοι για αιχμάλωτο που αποκάλυψε τις προθέσεις των Ελλήνων, ενώ υπάρχουν και μαρτυρίες ότι οι Οθωμανοί αντιλήφθηκαν τις ασυνήθιστες κινήσεις μέσα στην πόλη λίγο πριν από την έξοδο.
Όποια κι αν είναι η αλήθεια, το αποτέλεσμα ήταν τραγικό.
Ο Κιουταχής και ο Ιμπραήμ είχαν ήδη τοποθετήσει ισχυρές δυνάμεις στα σημεία από τα οποία υπολόγιζαν ότι θα περνούσαν οι Έλληνες.
Η παγίδα είχε στηθεί.
Η νύχτα που έσβησαν τα πάντα
Το βράδυ της 10ης Απριλίου 1826 επικρατούσε απόλυτο σκοτάδι.
Οι πύλες άνοιξαν αθόρυβα.
Οι πρώτοι μαχητές βγήκαν έξω χωρίς να ακουστεί σχεδόν τίποτα.
Για λίγα λεπτά, όλα έμοιαζαν να πηγαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο.
Και τότε…
Μία κραυγή.
Ένας πυροβολισμός.
Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα η νύχτα φωτίστηκε από εκατοντάδες κανονιοβολισμούς και χιλιάδες τουφεκιές.
Οι Οθωμανοί είχαν περιμένει ακριβώς αυτή τη στιγμή.
Μια μάχη σώμα με σώμα μέσα στο απόλυτο χάος
Αυτό που ακολούθησε δεν έμοιαζε με οργανωμένη μάχη.
Ήταν χάος.
Άνθρωποι έπεφταν ο ένας πάνω στον άλλον.
Άλογα αφηνίαζαν.
Παιδιά χάνονταν μέσα στο πλήθος.
Γυναίκες προσπαθούσαν να προστατεύσουν τα βρέφη τους ενώ γύρω τους έσκαγαν βόμβες και έπεφταν σφαίρες.
Οι Έλληνες πολεμούσαν σχεδόν εξ επαφής, με σπαθιά, γιαταγάνια, κοντάκια και μαχαίρια, επειδή τα φυσίγγια είχαν σχεδόν τελειώσει.
Αρκετοί τραυματισμένοι συνέχισαν να μάχονται γονατιστοί.
Υπάρχουν περιγραφές που αναφέρουν ότι κάποιοι πολεμιστές έσπαγαν τα όπλα τους πάνω στους αντιπάλους και συνέχιζαν με πέτρες ή με τα χέρια.
Ο Χρήστος Καψάλης και η έκρηξη που έγινε θρύλος
Μέσα στην πόλη είχαν παραμείνει όσοι ήταν αδύνατο να ακολουθήσουν την Έξοδο: βαριά τραυματισμένοι, ηλικιωμένοι και αρκετές γυναίκες με παιδιά.
Ο δημογέροντας Χρήστος Καψάλης είχε πάρει ήδη την απόφασή του.
Όταν οι Οθωμανοί εισέβαλαν στην πόλη και κατευθύνθηκαν προς την πυριτιδαποθήκη, εκείνος άναψε το φυτίλι.
Η έκρηξη ήταν τόσο ισχυρή ώστε ισοπέδωσε το κτίριο, σκοτώνοντας τον ίδιο, τους Έλληνες που βρίσκονταν δίπλα του και δεκάδες επιτιθέμενους.
Η πράξη αυτή έγινε ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της Ελληνικής Επανάστασης.
Ο Καψάλης προτίμησε να γίνει στάχτη παρά αιχμάλωτος.
Οι γυναίκες του Μεσολογγίου δεν έμειναν πίσω
Συχνά η ιστορία επικεντρώνεται στους οπλαρχηγούς.
Όμως οι γυναίκες του Μεσολογγίου είχαν ήδη γράψει το δικό τους έπος.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της πολιορκίας κουβαλούσαν πυρομαχικά, επισκεύαζαν τα τείχη, φρόντιζαν τραυματίες, έθαβαν νεκρούς και πολλές φορές πολεμούσαν δίπλα στους άνδρες.
Κατά την Έξοδο αρκετές σκοτώθηκαν κρατώντας τα παιδιά τους στην αγκαλιά.
Άλλες, για να μην αιχμαλωτιστούν, έπεσαν στις λιμνοθάλασσες ή προτίμησαν τον θάνατο από τη σκλαβιά.
Πόσοι τελικά σώθηκαν;
Οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την πηγή.
Από τους περίπου 7.000 ανθρώπους που συμμετείχαν στην Έξοδο, μόνο ένα μικρό μέρος κατάφερε να διαφύγει προς τα βουνά της Αιτωλίας.
Οι περισσότεροι σκοτώθηκαν στη μάχη ή αιχμαλωτίστηκαν.
Πολλές γυναίκες και παιδιά οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η πόλη είχε πλέον πέσει.
Όχι όμως και το φρόνημα των Ελλήνων.
Το Μεσολόγγι «νίκησε» αφού καταστράφηκε
Στρατιωτικά, η Έξοδος κατέληξε σε τραγωδία.
Πολιτικά όμως εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες ήττες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι ειδήσεις έφτασαν γρήγορα στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Γενεύη, στη Βιέννη και στην Αγία Πετρούπολη.
Οι ευρωπαϊκές εφημερίδες δημοσίευαν συγκλονιστικές περιγραφές για τους ανθρώπους που προτίμησαν να πεθάνουν παρά να παραδοθούν.
Η κοινή γνώμη συγκλονίστηκε.
Το φιλελληνικό κίνημα, που είχε ήδη ενισχυθεί μετά τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι το 1824, γιγαντώθηκε ακόμη περισσότερο.
Συγκεντρώθηκαν χρήματα, στάλθηκαν εφόδια, οργανώθηκαν επιτροπές υποστήριξης και αυξήθηκε η πίεση προς τις κυβερνήσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι χωρίς το σοκ που προκάλεσε η Έξοδος, η ευρωπαϊκή παρέμβαση υπέρ των Ελλήνων ίσως να είχε καθυστερήσει σημαντικά.
Η εικόνα που δεν έσβησε ποτέ
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Γάλλος ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά δημιούργησε τον περίφημο πίνακα «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου».
Δεν απεικόνισε τη μάχη.
Δεν ζωγράφισε στρατηγούς.
Ζωγράφισε μια γονατισμένη γυναίκα, προσωποποίηση της Ελλάδας, ανάμεσα στα ερείπια.
Το έργο έκανε τον γύρο της Ευρώπης και έγινε ένα από τα ισχυρότερα εικαστικά σύμβολα του φιλελληνισμού.
Μερικές άγνωστες λεπτομέρειες που εντυπωσιάζουν
- Οι πολιορκημένοι έλιωναν ακόμη και δερμάτινες θήκες όπλων για να τραφούν.
- Η κατανάλωση αλόγων, μουλαριών, σκύλων και γατών είχε γίνει καθημερινότητα τους τελευταίους μήνες της πολιορκίας.
- Πολλοί μαχητές είχαν κρατήσει μία μόνο σφαίρα, όχι για τον εχθρό, αλλά για να μην αιχμαλωτιστούν ζωντανοί.
- Οι Οθωμανοί χρειάστηκαν σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο, δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες και τεράστιες απώλειες για να καταλάβουν μια πόλη που υπερασπίζονταν λίγες χιλιάδες εξαντλημένοι άνθρωποι.
- Η λέξη «Μεσολόγγι» έγινε για πολλά χρόνια στην Ευρώπη συνώνυμη της αυτοθυσίας, όπως αργότερα έγιναν το Αλαμό ή το Στάλινγκραντ για άλλους λαούς.
Η Έξοδος δεν ήταν το τέλος – ήταν η αρχή
Το Μεσολόγγι χάθηκε.
Οι δρόμοι του γέμισαν νεκρούς.
Τα σπίτια του μετατράπηκαν σε ερείπια.
Όμως η θυσία των υπερασπιστών του απέκτησε μια δύναμη μεγαλύτερη από κάθε στρατιωτική νίκη.
Έδειξε σε ολόκληρο τον κόσμο ότι υπήρχαν άνθρωποι έτοιμοι να πεθάνουν για την ελευθερία τους, χωρίς καμία βεβαιότητα ότι η πατρίδα τους θα σωθεί.
Και τελικά, αυτή η εικόνα έκανε ό,τι δεν μπόρεσαν να πετύχουν ούτε τα όπλα ούτε οι διπλωματικές αποστολές. Συγκίνησε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, ενίσχυσε αποφασιστικά τον φιλελληνισμό και συνέβαλε στη μεταστροφή των Μεγάλων Δυνάμεων, που λίγα χρόνια αργότερα θα έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην ελληνική ανεξαρτησία.
Η Έξοδος του Μεσολογγίου δεν αποτελεί μόνο μία από τις πιο ηρωικές σελίδες της Ελληνικής Επανάστασης. Αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές ιστορίες αντίστασης που έχουν καταγραφεί ποτέ στην παγκόσμια ιστορία.
