Μια ξένη εταιρεία δεν χρειάζεται να ιδρύσει θυγατρική ή ακόμη και τυπικό υποκατάστημα στην Ελλάδα για να αποκτήσει εδώ φορολογική παρουσία. Αρκεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, η δραστηριότητά της στη χώρα να δημιουργεί αυτό που η φορολογική νομοθεσία χαρακτηρίζει ως «μόνιμη εγκατάσταση».
Η έννοια αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια οικονομία όπου επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται διασυνοριακά, εργαζόμενοι παρέχουν υπηρεσίες εξ αποστάσεως και συμβάσεις μπορούν να διαπραγματεύονται στην Ελλάδα για εταιρείες εγκατεστημένες σε άλλο κράτος.
Τι θεωρείται «μόνιμη εγκατάσταση»
Σύμφωνα με το άρθρο 6 του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (ν. 4172/2013), μόνιμη εγκατάσταση είναι ο καθορισμένος τόπος επιχειρηματικών δραστηριοτήτων μέσω του οποίου διεξάγονται εν όλω ή εν μέρει οι δραστηριότητες μιας επιχείρησης.
Ο νόμος αναφέρει ενδεικτικά ως τέτοιους τόπους τη διοίκηση, το υποκατάστημα, το γραφείο, το εργοστάσιο και το εργαστήριο.
Επομένως, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο η τυπική εταιρική μορφή. Εξετάζεται η πραγματική επιχειρηματική παρουσία της αλλοδαπής εταιρείας στην Ελλάδα.
Ο αντιπρόσωπος μπορεί να δημιουργήσει φορολογική παρουσία
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν μια ξένη εταιρεία χρησιμοποιεί αντιπρόσωπο στην Ελλάδα για την ανάπτυξη της δραστηριότητάς της.
Ο ΚΦΕ προβλέπει ότι όταν ένα πρόσωπο ενεργεί για λογαριασμό της αλλοδαπής επιχείρησης και ασκεί συνήθως στην Ελλάδα εξουσία σύναψης συμφωνιών στο όνομά της, μπορεί να δημιουργηθεί μόνιμη εγκατάσταση.
Αντίθετα, η δραστηριότητα μέσω μεσίτη, γενικού αντιπροσώπου με προμήθεια ή άλλου πραγματικά ανεξάρτητου πράκτορα, ο οποίος δρα στο πλαίσιο της συνήθους επιχειρηματικής δραστηριότητάς του, δεν δημιουργεί καταρχήν το ίδιο αποτέλεσμα.
Η διάκριση έχει μεγάλη πρακτική σημασία για ξένες επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν στην Ελλάδα εμπορικούς συνεργάτες χωρίς να έχουν συστήσει ελληνική εταιρεία.
Το ζήτημα έχει αποκτήσει νέα διάσταση με το καθεστώς της τηλεργασίας. Η επικαιροποίηση του Προτύπου Φορολογικής Σύμβασης του ΟΟΣΑ το 2025 έδωσε ειδικότερες οδηγίες για τις περιπτώσεις εργαζομένων που εργάζονται από την κατοικία τους σε διαφορετικό κράτος από εκείνο της επιχείρησης.
Το γεγονός ότι ένας εργαζόμενος ξένης εταιρείας δουλεύει από το σπίτι του στην Ελλάδα, δεν αρκεί από μόνο του για να δημιουργήσει μόνιμη εγκατάσταση.
Σύμφωνα με τις νεότερες οδηγίες του ΟΟΣΑ, εργασία από το σπίτι σε άλλο κράτος για λιγότερο από το μισό του συνολικού χρόνου εργασίας δεν οδηγεί, από μόνη της, στη δημιουργία τόπου επιχειρηματικής δραστηριότητας. Ακόμη και όταν η τηλεργασία υπερβαίνει το 50%, πρέπει να εξετάζεται εάν υπάρχει εμπορικός λόγος για τον οποίο η δραστηριότητα πραγματοποιείται από το συγκεκριμένο κράτος.
Άρα άλλο είναι ο εργαζόμενος που επιλέγει για προσωπικούς λόγους να εργάζεται από την Αθήνα και άλλο η εταιρεία που χρησιμοποιεί ουσιαστικά την παρουσία του στην Ελλάδα για να εξυπηρετεί την ελληνική αγορά.
Πέντε περιπτώσεις στην πράξη
Ένα γραφείο στην Αθήνα, μέσω του οποίου ασκείται σταθερά επιχειρηματική δραστηριότητα, αποτελεί την κλασική περίπτωση στην οποία μπορεί να δημιουργηθεί μόνιμη εγκατάσταση.
Ένας Έλληνας εμπορικός αντιπρόσωπος που ενεργεί συστηματικά και δεσμεύει συμβατικά την αλλοδαπή εταιρεία μπορεί επίσης να δημιουργήσει φορολογική παρουσία. Αντίθετα, ένας πραγματικά ανεξάρτητος συνεργάτης δεν οδηγεί αυτομάτως στο ίδιο αποτέλεσμα.
Ένας εξ αποστάσεως εργαζόμενος απαιτεί εξατομικευμένη αξιολόγηση με βάση τη διάρκεια, τη συχνότητα και κυρίως τον επιχειρηματικό λόγο της παρουσίας του στην Ελλάδα.
Η ύπαρξη server ή άλλης ψηφιακής υποδομής χρειάζεται επίσης ιδιαίτερη εξέταση ως προς το εάν υπάρχει πραγματικός καθορισμένος τόπος επιχειρηματικής δραστηριότητας στη διάθεση της επιχείρησης.
Τέλος, η ύπαρξη ελληνικής θυγατρικής δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η αλλοδαπή μητρική διαθέτει μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα. Πρέπει να εξετάζεται η πραγματική σχέση και ο τρόπος λειτουργίας των δύο εταιρειών.
Η Σύμβαση Αποφυγής Διπλής Φορολογίας
Η διαπίστωση μόνιμης εγκατάστασης έχει ουσιαστική συνέπεια: μπορεί να θεμελιώσει το δικαίωμα της Ελλάδας να φορολογήσει τα επιχειρηματικά κέρδη που αποδίδονται στη συγκεκριμένη εγκατάσταση.
Δεν αρκεί όμως πάντοτε η ανάγνωση του ελληνικού ΚΦΕ. Όταν μεταξύ Ελλάδας και του κράτους της αλλοδαπής εταιρείας ισχύει Σύμβαση Αποφυγής Διπλής Φορολογίας, πρέπει να εξεταστεί και η συγκεκριμένη σύμβαση, καθώς αυτή καθορίζει τη διεθνή κατανομή του δικαιώματος φορολόγησης.
Η «μόνιμη εγκατάσταση» επομένως δεν αποτελεί μια τυπική έννοια που εξαρτάται απλώς από το εάν υπάρχει πινακίδα ή υποκατάστημα στην Ελλάδα. Είναι πρωτίστως έλεγχος της πραγματικής οικονομικής παρουσίας της επιχείρησης.
Και στην εποχή της τηλεργασίας και της ψηφιακής οικονομίας, το ερώτημα «πού βρίσκεται μια επιχείρηση;» γίνεται φορολογικά πολύ πιο σύνθετο από τη διεύθυνση που αναγράφεται στο καταστατικό της.
