Από την Λυδία Λουίζου, ασκούμενη Δικηγόρο, απόφοιτη του τμήματος της Νομικής Σχολής ΑΠΘ
Η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας, έχει δημιουργήσει μία νέα τάξη πραγμάτων, στην οποία καλούμαστε να προσαρμοστούμε και να συμφιλιωθούμε με την ιδέα της «αλλαγής». Η ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) στους δημιουργικούς και πνευματικούς τομείς έχει εισαγάγει βαθιές ηθικές και νομικές προκλήσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (IP). Παρατηρούμε ότι συστήματα τεχνητής νοημοσύνης επιδεικνύουν ολοένα αυξανόμενη ικανότητα αυτόνομης παραγωγής καλλιτεχνικών, λογοτεχνικών και επιστημονικών έργων, με αποτέλεσμα οι παραδοσιακές αντιλήψεις περί δημιουργίας, ιδιοκτησίας και πρωτοτυπίας να υφίστανται ριζική αναθεώρηση. Είναι φανερό ότι ο τρόπος με τον οποίο παράγεται, διαχέεται και καταναλώνεται το περιεχόμενο στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας, διαφοροποιείται ανεξέλεγκτα. Παράλληλα, το ισχύον νομικό και ρυθμιστικό πλαίσιο της πνευματικής ιδιοκτησίας καλείται να προσαρμοστεί σε αυτήν τη ριζοσπαστική τεχνολογική μεταβολή, αντιμετωπίζοντας πολύπλοκα ζητήματα και ηθικά διλήμματα που απαιτούν συστηματική και διαρκή επιστημονική διερεύνηση. Οι νομικές διαστάσεις της σχέσης μεταξύ Τεχνητής Νοημοσύνης και Πνευματικής Ιδιοκτησίας επικεντρώνονται στη διαδικασία δημιουργίας, προστασίας και αξιοποίησης της διανοητικής παραγωγής εντός του πλαισίου της καινοτομίας που καθοδηγείται από την τεχνητή νοημοσύνη.
Μια κρίσιμη ανησυχία που προκύπτει, αφορά την υποβάθμιση του ρόλου και της αξίας των ανθρώπινων επαγγελμάτων. Μία ενδιαφέρουσα περίπτωση εξέτασης των συγκεκριμένων ηθικών διλημμάτων είναι η περίπτωση της Tilly Norwood, μιάς αμφιλεγόμενης εικονικής ηθοποιού που δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης από το στούντιο ψηφιακών ταλέντων Xicoia, θυγατρική της εταιρείας παραγωγής Particle6, υπό τη διεύθυνση της παραγωγού Eline Van der Velden.
Η πρώτη εμφάνιση της Tilly, πραγματοποιήθηκε το 2025 μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ενός βίντεο-σχεδίου παραγόμενου από AI, εμφανιζόμενη ως νεαρή ηθοποιός με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο. Αν και τόσο η προσωπικότητα όσο και η εμφάνισή της είναι πλήρως συνθετικές, εμφανίζεται ως νέα ηθοποιός που αποσκοπεί να κάνει την είσοδό της στη βιομηχανία του κινηματογράφου. Σύμφωνα με τους δημιουργούς της, στόχος είναι η καθιέρωση της Tilly ως «αστέρος της επόμενης γενιάς» βασισμένου σε τεχνητή νοημοσύνη, βεβαιώνοντας παράλληλα τους επικριτές της Tilly, ότι δεν προορίζεται να αντικαταστήσει τους ανθρώπινους ηθοποιούς, αλλά να λειτουργήσει ως καλλιτεχνικό εργαλείο. Η Van der Velden υποστηρίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να θεωρείται ως ένα νέο δημιουργικό μέσο, ανάλογο με το animation ή τα γραφικά υπολογιστή (CGI), χωρίς να υποβαθμίζει τη ζωντανή ερμηνεία.
Αν θεωρήσουμε ότι το έργο των ηθοποιών (ταινίες, φωνητικές ερμηνείες, κινήσεις) μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πηγή δεδομένων εκπαίδευσης μοντέλων που παράγουν νέους, συνθετικούς «ερμηνευτές», μειώνοντας τη ζήτηση για ανθρώπινο ταλέντο, τότε ο κίνδυνος αντικατάστασης των αρχικών ηθοποιών, σε μελλοντικές παραγωγές, από τα τεχνολογικά μοντέλα είναι αρκετά ρεαλιστικός. Τα δεδομένα αυτά περιλαμβάνουν χιλιάδες πραγματικές ερμηνείες, στις περισσότερες περιπτώσεις χωρίς να κατοχυρώνεται νομικά η συγκατάθεση, αναγνώριση ή αμοιβή των δημιουργών. Συνδικαλιστικοί φορείς και καλλιτέχνες έχουν ήδη εκφράσει έντονες ανησυχίες σχετικά με τη συναίνεση, την αποζημίωση και τα ηθικά δικαιώματα. Το σωματείο SAG-AFTRA στις Η.Π.Α. απορρίπτει τη χρήση συνθετικών ηθοποιών ως υποκατάστατων ανθρώπων, υποστηρίζοντας ότι η δημιουργικότητα πρέπει να παραμένει ανθρωποκεντρική.
Ένα σημαντικό ερώτημα που δημιουργείται είναι αν τα ψηφιακά μοντέλα, αποτελούν μία ελκυστική, οικονομικά, λύση για εταιρίες παραγωγής. Ένας συνθετικός χαρακτήρας, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο εξοικονόμησης κόστους, εφόσον δεν απαιτεί τα συνήθη έξοδα ενός πραγματικού ηθοποιού (μετακίνηση, συμβόλαιο, απαραίτητα διαλείμματα). Ήδη, είναι πρόδηλη η παρουσία τεχνολογικών βοηθημάτων στις κινηματογραφικές οθόνες, ακόμα και αν δεν έχουμε αναλογιστεί το «κόστος» τους. Ενδεικτικά, η αυτόματη μεταγλώττιση και η αναπαραγωγή φωνών μέσω AI περιορίζουν τη ζήτηση για επαγγελματίες ηθοποιούς φωνής. Το ίδιο συμβαίνει και για τους βοηθητικούς ηθοποιούς, οι οποίοι δεν είναι πλέον απαραίτητοι σε μεγάλες καλλιτεχνικές παραγωγές, διότι χρησιμοποιούνται «ψηφιακά πλήθη», ικανά να ξεγελάσουν το μάτι του θεατή. Οι ηθικοί κίνδυνοι που προκύπτουν, δημιουργούν ανησυχίες για τις δικλείδες ασφαλείας των θέσεων εργασίας, την υπονόμευση της καλλιτεχνικής αυθεντικότητας και την εκμετάλλευση της ανθρώπινης δημιουργικής εργασίας.
Η ύπαρξη της Tilly εγείρει πρωτόγνωρα νομικά και ηθικά ζητήματα, τα οποία αφορούν το πλαίσιο προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και συγκεκριμένα των δικαιωμάτων δημιουργίας και ερμηνείας, ίσως και το νομικό καθεστώς των «συνθετικών ταυτοτήτων». Η ισχύουσα νομοθεσία, και ιδίως η αμερικανική, δεν αναγνωρίζει την προστασία έργων που έχουν δημιουργηθεί αποκλειστικά από AI, εφόσον απουσιάζει η ανθρώπινη δημιουργική συμβολή. Έτσι, προκύπτουν περίπλοκα ζητήματα που αφορούν την ιδιοκτησία, τα δικαιώματα ομοιότητας, τα ηθικά δικαιώματα και τις υποχρεώσεις έναντι επαγγελματικών ενώσεων. Το θεμελιώδες ερώτημα που ανακύπτει είναι ποιός αποκτά και απολαμβάνει τα δικαιώματα που απορρέουν από ένα δημιούργημα εξ ολοκλήρου φτιαγμένο από έναν αλγόριθμο;
Η στάση των δικαστηρίων της Ευρώπης και της Αμερικής παραμένει αμετακίνητη, προς το παρόν, με το Ηνωμένο Βασίλειο να φαίνεται πιο δεκτικό στην υιοθέτηση καινοτόμων λύσεων γεφύρωσης του νομικού και τεχνολογικού χάσματος. Η επικρατούσα άποψη στη νομολογία όμως είναι ότι, ελλείψει επαρκούς ανθρώπινης συμβολής, τα έργα αυτά δενκαλύπτονται από τα ισχύοντα συστήματα πνευματικής προστασίας. Επομένως καταλήγουμε στο νομικό κενό των παραδοσιακών νομικών πλαισίων IP, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για ανθρώπινους δημιουργούς, αφήνοντας εκτός προστασίας ένα τέτοιου είδους δημιουργικό προϊόν.
Πέραν των ζητημάτων που αφορούν την ιδιοκτησία και την πρωτοτυπία, οι ηθικές προκλήσεις επεκτείνονται σε ευρύτερες αρχές, όπως η δικαιοσύνη, η διαφάνεια και η ανάγκη περιορισμού των αλγοριθμικών προκαταλήψεων. Στο πλαίσιο αυτό, τόσο οι οργανισμοί όσο και οι φορείς χάραξης πολιτικής φέρουν αυξημένη ευθύνη να διασφαλίσουν ότι η ανάπτυξη, η εφαρμογή και η ρύθμιση των τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης συμμορφώνονται με αυστηρές ηθικές αρχές, προάγοντας παράλληλα μια καινοτομία που διέπεται από ισότητα, διαφάνεια και λογοδοσία.
